प्रस्तावना
पत्रकारिता समाजको दर्पण हो । यसले समाजका यथार्थ, समस्या र विकासका प्रक्रियालाई उजागर गर्छ । सही र जिम्मेवार पत्रकारिता समाजमा विश्वास, स्थिरता र लोकतन्त्रको आधार हो । तर, पछिल्लो दशकमा, पत्रकारिता क्षेत्रमा भएको अनियमितता, गलत खबर, फेक न्यूज, र नैतिक उल्लंघनले यसको विश्वसनीयता र प्रभावलाई धक्का पु¥याएको छ । यसले समाजमा भ्रम, द्वेष, र विभाजनको बीज बोकेको छ ।
यस लेखमा, हामी पत्रकार आचारसंहिताको उद्देश्य, यसको महत्त्व, उल्लंघनका कारणहरू, र सुधारका उपायहरूबारे विस्तृत विश्लेषण गर्न जाँदैछौं । यसमा तथ्याङ्क, केस स्टडी, र विशेषज्ञको विचार समावेश गरिएका छन् ।
पत्रकार आचारसंहिताको उद्देश्य र यसको महत्व
– पत्रकारिताको सामाजिक भूमिका र जिम्मेवारी
पत्रकारिता लोकतन्त्रको मेरुदण्ड हो । यसले सरकार, प्रतिष्ठान र व्यक्तिहरूको क्रियाकलापलाई पर्दाफास गर्न मद्दत गर्दछ । यदि यसले नैतिकता र जिम्मेवारीको पालना गर्छ भने समाजमा विश्वास र विश्वासयोग्यताको वातावरण बन्छ ।
उदाहरणको लागि, विश्वव्यापी रुपमा २०६७ को एक सर्वेक्षणले देखाएको छ कि ६०% भन्दा बढी नागरिकहरूले पत्रकारिता माथि भरोसा गर्छन् । यसले देखाउँछ कि पत्रकारिता नै समाजको विश्वासको आधार हो । यदि यसले गलत खबर र पक्षपातपूर्ण रिपोर्टहरू फैलाउँछ भने समाजमा भ्रम र द्वेष फैलिन्छ।
आचारसंहिताको मुख्य उद्देश्य
पत्रकार आचारसंहिताले निम्न उद्देश्यहरूलाई सुनिश्चित गर्न खोज्दछ :
– सत्यता र निष्पक्षता कायम राख्नु
– सामाजिक सद्भाव र विश्वास बढाउनु
– प्रेसको विश्वसनीयता कायम राख्नु
– लोकतन्त्रलाई सुदृढ बनाउनु
– समानता र निष्पक्षताको संरक्षण गर्नु
यसले पत्रकारलाई जिम्मेवार बनाउँछ, जसले गर्दा समाजमा विश्वास र सम्मान कायम हुन्छ ।
नैतिकता र विश्वसनीयता
पत्रकारिताको मूल आधार नै नैतिकता हो । यदि पत्रकारले सत्यता, निष्पक्षता र जिम्मेवारीलाई ध्यान दिएर रिपोर्टिङ गर्छ भने यसले समाजमा स्थिरता र समावेशिता ल्याउँछ ।
पत्रकार आचारसंहिताका मुख्य पक्षहरू र पालना गर्नुपर्ने मापदण्डहरू
सत्यता र वस्तुनिष्ठता
पत्रकारले प्रकाशित गर्न चाहेको खबर साँचो र पुष्टि भएको हुनु आवश्यक छ । सत्यता नभएको खबरले भ्रम र गलतफहमी पैदा गर्न सक्छ ।
उदाहरणका लागि २०७६ को एक घटना अनुसार, नेपालका एक अनलाइन मिडियाले एउटा गलत खबर फैलायो । खबर थियो– ‘राजनीतिक नेता करोडौं भ्रष्टाचारमा संलग्न छन् ।’ अनुसन्धान बिना नै खबर फैलियो । यसले नेता र पार्टीको छवि धूलोमा प¥यो । पछि, पुष्टि नभएको खबरको कारण ठूलो विवाद र विश्वासको क्षति भयो ।
निष्पक्षता र विविधता
पत्रकारले सबै पक्षको विचारलाई समेट्नुपर्छ । कुनै पनि पक्षपात गर्न हुँदैन । यसले समाजमा द्वेष र असमानता कम गर्न मद्दत गर्दछ ।उदाहरणका लागि २०८० को स्थानीय तहको निर्वाचनको रिपोर्टिङमा, धेरै मिडियाले पक्षपातपूर्ण रिपोर्ट गरे । यसले निर्वाचन परिणामप्रति भ्रम र द्वेष फैलायो ।
गोपनीयता र निजता
व्यक्तिको निजता र गोपनीयता सम्मान गर्नुपर्छ । व्यक्तिगत जानकारी अनावश्यक रुपमा सार्वजनिक गर्न हुँदैन ।
उदाहरणका लागि २०७९ मा एक कलाकारको व्यक्तिगत जीवनको गोप्य जानकारी अनावश्यक रुपमा सार्वजनिक गरियो । यसले व्यक्तिको मानसिक स्वास्थ्य र सामाजिक प्रतिष्ठामा चोट पु¥यायो ।
उत्तरदायित्व र जिम्मेवारी
पत्रकारले आफ्नो कार्यको परिणामको जिम्मेवारी लिनुपर्छ । गलत खबरले समाजमा भ्रम र द्वेष फैलाउन सक्छ ।
स्रोतको विश्वसनीयता र पुष्टि
खबरको स्रोत विश्वसनीय हो भन्ने सुनिश्चित गर्नुपर्छ । स्रोत पुष्टि नगरी खबर फैलाउँदा गलत जानकारी फैलने खतरा हुन्छ ।
उदाहरणका लागि २०८० को कोरोना महामारीको समयमा फैलिएको फेक न्यूजले स्वास्थ्य सेवा र सरकारी प्रयासलाई असर पु¥यायो ।
उलंघनका कारणहरू र चुनौतीहरू
गलत खबर र फेक न्यूज फैलाउने प्रवृत्ति
तथ्याङ्क :
– विश्वव्यापी रुपमा, २०७६ को अध्ययनले देखाएको छ कि गलत खबर फैलाउने मुख्य कारण छिटो खबर फैलाउने प्रतिस्पर्धा, मुनाफा र स्रोत पुष्टि नगर्नु हो ।
– नेपालमा, २०७७ को सर्वेक्षणले देखाएको छ कि ५५% पत्रकारहरूले सत्यता जाँच नगरी खबर प्रकाशित गर्ने गरेका छन् ।
राजनीतिक दबाव र स्वार्थ
राजनीतिक स्वार्थ र दबावले पत्रकारितालाई प्रभावित बनाएको छ ।
उदाहरणः २०७८ को घटना अनुसार केही मिडियाले सरकारको दबावमा पक्षपातपूर्ण रिपोर्ट गरे । यसले समाजमा भ्रम र विश्वासको कमी ल्यायो ।
प्राविधिक र स्रोत अभाव
स्रोत जाँच र पुष्टि गर्न आवश्यक प्रविधि र स्रोतको अभावले गलत खबर फैलाउँछ ।
तथ्याङ्कः
– २०७९ को सर्वेक्षणले देखाएको छ कि ६५% पत्रकारहरूले स्रोत जाँच गर्न असमर्थ छन् ।
आर्थिक लोभ र प्रतिस्पर्धा
अधिक मुनाफाको लोभले पत्रकारहरूलाई सत्यता जाँच नगरी खबर फैलाउन प्रेरित गर्दछ ।
उदाहरण ः नेपालमा, धेरै मिडिया घरहरूले छिटो खबर फैलाउने दौडमा गलत रिपोर्टहरू प्रयोग गरेका छन् ।
समाजमा पत्रकारिता उल्लंघनका प्रभावहरू
विश्वासको क्षति
गलत खबर र नैतिक उल्लंघनले समाजमा विश्वासको क्षति हुन्छ ।
तथ्याङ्कः
– २०८० को एक सर्वेक्षणले देखाएको छ कि नेपालका ४५% जनता पत्रकारितामाथि भरोसा गर्दैनन् ।
सामाजिक द्वेष र द्वैध भावना
फेक न्यूज र पक्षपातपूर्ण रिपोर्टले द्वेष र द्वैध भावना बढाउँछ ।
उदाहरणः कोभिड–१९ महामारीको समयमा फैलिएको फेक न्यूजले समुदायहरूबीच द्वेष र विभाजन ल्यायो ।
लोकतन्त्र र राष्ट्रिय सुरक्षा
गलत खबर र प्रवृत्ति राष्ट्रिय सुरक्षा र लोकतन्त्रलाई नै खतरा बन्न सक्छ ।
उदाहरणः २०७४ को संविधानसभा चुनावको समयमा, गलत रिपोर्टहरूले निर्वाचन प्रक्रियामा अविश्वास फैलायो ।
सुधारका उपायहरू र सिफारिशहरू
कानूनी र नैतिक मापदण्डको कडाइ
– सरकार र सम्बन्धित निकायहरूले पत्रकारिता नैतिक मापदण्ड लागू गर्नुपर्छ ।
– उल्लंघन गर्नेहरूलाई जरिवाना, प्रतिबन्ध र कारबाही गर्नुपर्छ ।
– नेपाल पत्रकार महासंघले नैतिक मापदण्डको पालना सुनिश्चित गर्न विशेष अभियान सञ्चालन गर्न सक्छ ।
प्रशिक्षण र शिक्षण
– पत्रकारहरूलाई नियमित नैतिकता, स्रोत जाँच र तथ्य पुष्टि सम्बन्धी तालिम दिनुपर्छ ।
– उदाहरणका लागि भारतले २०८० को वर्षमा एक हजार पाँच सयभन्दा बढी पत्रकारिता नैतिकता तालिम कार्यक्रम सञ्चालन गरेको छ ।
प्रविधि र स्रोतको प्रयोग
– स्रोत पुष्टि र तथ्याङ्क जाँच गर्नका लागि प्रविधि प्रयोग गर्नुपर्छ ।
– डिजिटल प्लेटफर्महरूको सदुपयोग र प्रशिक्षण आवश्यक छ ।
सार्वजनिक सचेतना र डिजिटल साक्षरता
– जनता स्वयम् पनि गलत खबर र फेक न्यूजलाई फरक गर्न सिक्नुपर्छ ।
– सरकारले र गैरसरकारी संस्थाहरूले ‘सत्यता पहिचान अभियान’ चलाउनुपर्छ ।
स्वयम् संयोजित निगरानी र सम्मान
– पत्रकारिता मापदण्डको पालना गर्न स्वयंसेवी संस्था र पत्रकार महासंघले निगरानी गर्नुपर्छ।
– पत्रकारहरूको आत्मानुशासन र जिम्मेवारीबोध आवश्यक छ ।
निष्कर्ष
पत्रकार आचारसंहिताको पालना र उल्लंघनको सामाजिक, राजनीतिक र नैतिक प्रभाव अत्यन्त गम्भीर छन् । यसले समाजको विश्वास, द्वेष, विभाजन र लोकतन्त्रको स्वास्थ्यलाई प्रभावित पार्दछ । यसैले, जिम्मेवार र नैतिक पत्रकारिता नै समाजको समृद्धि र स्थिरताको आधार हो ।
तथ्याङ्क, केस स्टडी र विश्लेषणहरूले देखाउँछन् कि गलत खबर र नैतिक उल्लंघनले समाजमा ठूलो क्षति पु¥याउँछ । यसलाई रोक्नका लागि कानूनी, नैतिक, प्रविधिक र शिक्षामूलक उपायहरू अवलम्बन गर्न आवश्यक छ । साथै, सरकार, मिडिया गृह, पत्रकार र जनता सबैको संयुक्त प्रयासले मात्र यसलाई सम्भव बनाइन्छ ।
अन्ततः सत्यता, निष्पक्षता र जिम्मेवारी नै पत्रकारिताको आत्मा हो । यसलाई संरक्षण गर्न हामी सबैले सचेत रहनुपर्छ । समाज र लोकतन्त्रको स्थिरता, समृद्धि र स्वतन्त्रता यसको मुख्य आधार हो ।
