नारी परिवारको दरिलो खम्बा मात्र होइन, समाजको मेरुदण्ड पनि हो । जन्मदेखि जीवनका हरेक मोडमा नारीले त्याग, माया, संघर्ष, समर्पण र सहनशीलता बोकेकी हुन्छिन् । आमा, छोरी, पत्नी, बुहारी जस्ता अनेक भूमिकामा रहेर नारीले परिवार, समाज र राष्ट्रलाई अगाडि बढाउने अदृश्य शक्ति प्रदान गरेकी हुन्छिन् । त्यसैले नारीलाई समाज निर्माणको महŒवपूर्ण आधार मानिन्छ ।
नारी मानव सभ्यताको आधार स्तम्भ हो । परिवार, समाज र राष्ट्र निर्माणको प्रत्येक चरणमा नारीको महŒवपूर्ण योगदान रहँदै आएको छ । त्यसैले नारीको योगदान बिना समाजको विकास र सभ्यताको निरन्तरता सम्भव छैन । विश्वभर प्रत्येक वर्ष मार्च ८ का दिन अन्तर्राष्ट्रिय नारी दिवस मनाइन्छ । यो दिवस महिलाको अधिकार, समानता, सम्मान र उपलब्धिहरूलाई उजागर गर्ने उद्देश्यले मनाइने गरिन्छ । नारी दिवस केबल शुभकामना आदानप्रदान गर्ने वा औपचारिक कार्यक्रम गर्ने दिन मात्र होइन, महिलाको अवस्था, उनीहरूले भोगिरहेका समस्या तथा अधिकारका विषयमा गम्भीर रूपमा सोच्ने र समाधान खोज्ने अवसर पनि हो ।
अन्तर्राष्ट्रिय नारी दिवसको इतिहास महिलाहरूको अधिकार र समानताको संघर्षसँग जोडिएको छ । सन् १९औं शताब्दीको अन्त्य र २०औं शताब्दीको शुरुवाततिर औद्योगिक क्रान्तिको प्रभावसँगै धेरै महिलाहरू उद्योग, कारखाना र विभिन्न क्षेत्रमा काम गर्न थाले । तर उनीहरूले पुरुषसरह श्रम गरे पनि समान पारिश्रमिक, सुरक्षित कामको वातावरण र सामाजिक सम्मान पाउन सकेका थिएनन् । यसै सन्दर्भमा सन् १९०८ मा अमेरिकाको न्यूयोर्क शहरमा हजारौं महिला श्रमिकहरूले कामको समय घटाउन, उचित ज्याला पाउन र मतदान अधिकार प्राप्त गर्न माग गर्दै प्रदर्शन गरेका थिए । यस घटनालाई महिला अधिकार आन्दोलनको महŒवपूर्ण मोडका रूपमा लिइन्छ । त्यसपछि विभिन्न देशमा महिला अधिकारका लागि आन्दोलनहरू फैलिन थाले ।
सन् १९१० मा डेनमार्कको कोपेनहेगनमा आयोजित अन्तर्राष्ट्रिय समाजवादी महिला सम्मेलनमा जर्मनीकी समाजवादी नेतृ ऋबिचब श्भतपष्ल ले महिला अधिकार र समानताको मागलाई विश्वव्यापी रूपमा उठाउन ‘अन्तर्राष्ट्रिय महिला दिवस’ मनाउने प्रस्ताव प्रस्तुत गरेकी थिइन् । पछि सन् १९७५ मा ग्लष्तभम ल्बतष्यलक ले औपचारिक रूपमा अन्तर्राष्ट्रिय महिला दिवसलाई मान्यता दिएपछि यो दिवस विश्वभर व्यापक रूपमा मनाउन थालिएको हो ।
नारी केबल घरभित्र सीमित रहने व्यक्ति होइन, नारी समाज परिवर्तनको चेतना र ऊर्जा पनि हो । मानव सभ्यताको विकासक्रममा महिलाले शिक्षा, साहित्य, कला, राजनीति, विज्ञान, स्वास्थ्य, व्यापार लगायत विभिन्न क्षेत्रमा उल्लेखनीय योगदान दिएका छन् । आजका महिलाहरू विभिन्न पेशा र जिम्मेवारीमा रहेर आफ्नो क्षमता प्रमाणित गरिरहेका छन् । शिक्षक, डाक्टर, इञ्जिनियर, वैज्ञानिक, लेखक, राजनीतिज्ञ, उद्यमी लगायत अनेक क्षेत्रमा महिलाको सक्रिय सहभागिता बढ्दै गएको छ । यसले समाजमा महिलाको भूमिका र क्षमता कति महŒवपूर्ण छ भन्ने कुरालाई स्पष्ट रूपमा देखाउँछ ।
परिवारको स्तरमा पनि नारीको भूमिका अत्यन्त महŒवपूर्ण हुन्छ । परिवारको भावनात्मक सन्तुलन कायम राख्ने, सन्तानको शिक्षा र संस्कार निर्माण गर्ने, परिवारको आर्थिक तथा सामाजिक व्यवस्थापन गर्ने जस्ता जिम्मेवारीहरू प्रायः महिलाकै काँधमा हुन्छन् । यसरी हेर्दा नारीको योगदान केवल घरभित्र सीमित नभई समग्र समाज निर्माणसँग जोडिएको देखिन्छ । यद्यपि महिलाको योगदान अत्यन्त महŒवपूर्ण भए पनि विश्वका धेरै ठाउँमा महिलाहरू अझै पनि विभिन्न प्रकारका विभेद र समस्याको सामना गरिरहेका छन् । शिक्षा, स्वास्थ्य, रोजगारी र निर्णय प्रक्रियामा महिलाको पहुँच अझै पूर्णरूपमा समान हुन सकेको छैन ।
लैङ्गिक हिंसा, घरेलु हिंसा, सामाजिक कुसंस्कार, असमान ज्याला, आर्थिक निर्भरता जस्ता समस्याहरूले महिलाको आत्मसम्मान र स्वतन्त्रतालाई प्रभावित गरिरहेका छन् । धेरै समाजमा अझै पनि महिलालाई कमजोर, आश्रित वा दोस्रो दर्जाको नागरिकका रूपमा हेर्ने सोच विद्यमान छ । यस्ता समस्याहरू समाधान गर्न कानूनी व्यवस्था मात्र पर्याप्त हुँदैन । समाजको सोच, संस्कार र व्यवहारमा परिवर्तन आउनु पनि अत्यन्त आवश्यक हुन्छ । जबसम्म महिलालाई समान अवसर र सम्मान प्रदान गरिँदैन, तबसम्म वास्तविक समानता स्थापित हुन सक्दैन ।
नेपालको सन्दर्भमा हेर्दा महिलाको अवस्था विगतको तुलनामा केही सुधार भएको देखिन्छ । शिक्षा, राजनीति, सामाजिक सेवा, सञ्चार, साहित्य लगायतका क्षेत्रमा महिलाको सहभागिता क्रमशः बढ्दै गएको छ । नेपालको संविधानले पनि महिलालाई समान अधिकार प्रदान गरेको छ । तर, व्यवहारिक स्तरमा भने अझै धेरै चुनौतीहरू रहेका छन् । ग्रामीण तथा दुर्गम क्षेत्रमा छोरीको शिक्षालाई प्राथमिकता नदिनु, गरिबीका कारण विद्यालय छोड्न बाध्य हुनु, बालविवाह, दाइजो प्रथा, छुवाछुत, घरेलु हिंसा, आर्थिक निर्भरता जस्ता समस्याहरू अझै विद्यमान छन् ।
धेरै महिलाहरू समान काम गरे पनि पुरुषसरह ज्याला पाउन सकिरहेका छैनन् । सम्पत्तिमा समान अधिकारको प्रयोग, निर्णय प्रक्रियामा सहभागिता, सुरक्षित रोजगारको अवसर जस्ता विषयहरूमा पनि महिलाहरू पछाडि परिरहेका छन् । स्वास्थ्य क्षेत्र पनि महिलाका लागि महŒवपूर्ण चुनौतीको रूपमा देखिन्छ । विशेषगरी ग्रामीण क्षेत्रमा प्रजनन् स्वास्थ्य सेवा, मातृ स्वास्थ्य सेवा र मानसिक स्वास्थ्य सम्बन्धी जानकारी तथा सेवामा पर्याप्त पहुँच छैन । महिनावारी स्वच्छता, पोषण र स्वास्थ्य सम्बन्धी चेतनाको अभावले पनि महिलाको जीवनस्तरमा प्रभाव पारिरहेको छ ।
महिला सशक्तिकरणको आवश्यकता
महिला सशक्तिकरण कुनै विकल्प होइन, यो समाजको समग्र विकासका लागि अनिवार्य आवश्यकता हो । जब महिलाहरू शिक्षित, सक्षम र आत्मनिर्भर हुन्छन्, तब परिवार, समाज र राष्ट्र पनि सशक्त बन्छ । महिला सशक्तिकरणका लागि शिक्षा सबैभन्दा महŒवपूर्ण आधार हो । छोरीलाई शिक्षामा समान अवसर प्रदान गर्नु, सीपमूलक तालिमको व्यवस्था गर्नु, उद्यमशीलतामा प्रोत्साहन गर्नु तथा सहुलियत ऋण उपलब्ध गराउनु जस्ता कार्यक्रमहरू प्रभावकारी हुन सक्छन् । त्यस्तै, घरायसी श्रमको मूल्याङ्कन गर्ने सामाजिक सोच विकास गर्नु, महिलामाथि हुने हिंसा रोक्न कडा कानूनी कार्यान्वयन गर्नु, सुरक्षित मातृत्व सेवा, महिनावारी स्वच्छता तथा स्वास्थ्य सेवामा पहुँच विस्तार गर्नु पनि अत्यन्त आवश्यक छ ।
राजनीतिक तथा प्रशासनिक क्षेत्रमा महिलाको सहभागिता बढाउनु पनि सशक्तिकरणको महवपूर्ण पक्ष हो । केबल संख्यात्मक सहभागिता मात्र नभई निर्णय प्रक्रियामा महिलाको प्रभावकारी भूमिका सुनिश्चित गर्नु जरुरी हुन्छ । अन्तर्राष्ट्रिय नारी दिवसको वास्तविक सन्देश यही हो कि महिलाको सम्मान, अधिकार र समानता सुनिश्चित गर्नु मानव सभ्यताको प्रगतिका लागि अत्यन्त आवश्यक छ । नारी केवल परिवारको आधार मात्र होइन, समाज परिवर्तनको शक्ति पनि हो ।
जबसम्म महिलाहरू शिक्षित, सुरक्षित र आत्मनिर्भर हुँदैनन्, तबसम्म समाजको समग्र विकास सम्भव हुँदैन । त्यसैले संविधानमा लेखिएका अधिकारहरूलाई व्यवहारमा लागू गर्दै लैङ्गिक समानता स्थापित गर्नु आजको प्रमुख आवश्यकता हो । अन्तर्राष्ट्रिय नारी दिवसको अवसरमा सबै महिलाहरूलाई सम्मान र शुभकामना व्यक्त गर्दै, महिलाको अधिकार र सशक्तिकरणका लागि समाज, राज्य र सम्पूर्ण नागरिकले संयुक्त रूपमा प्रयास गर्नुपर्ने आवश्यकता अझ महŒवपूर्ण रहेको कुरा स्मरण गराउन चाहन्छु ।
