रश्मिशेखर सुवेदीजीको यो कविता लीला लेखनको दृष्टिबाट हेर्दा समयसँगको सामान्य दार्शनिक बहस मात्र नभएर ‘जीवन–लीला’को एउटा विम्वात्मक ब्याख्या जस्तो देखिन्छ ।
लीला–दृष्टि
कवितामा समयलाई निरन्तर बग्ने, परिवर्तनलाई अविरल देखाइन्छ, तर मान्छेको सोच बदले भने परिवर्तनको अर्थै फेरिन्छ भन्ने हो । लीला लेखनले जीवनलाई खेल÷लीला मानेर, वस्तुगत सत्यभन्दा पनि ‘हेर्ने कोण’ (perception)का बहुलतालाई केन्द्रमा राख्छ ।
यस कवितामा समय सर्वशक्तिमान नियन्त्रक होइन, कविसँग संवाद गर्ने ‘चरित्र’ बनेर आउँछ, जुन लीला–दृष्टिको महत्वपूर्ण संकेत हो । लीला लेखनमा जस्तै यहाँ पनि समय एकैथरी स्थिर सत्ता होइन, कहिले कठोर नियति, कहिले मित्र, कहिले प्रश्नकर्ता यति धेरै रूप–परिवर्तन स्वयम् ‘लीला’ हो ।
बहुल दृष्टिकोण र आत्मपरीक्षण
कविताले केवल एकैथरी दृष्टिले परिवर्तनको कथा बताउँदैन, कवितामा समय÷परिवर्तन स्वतन्त्र प्राकृतिक शक्ति जस्तो देखिए पनि ‘हामी जिम्मेवार छौं आफ्नै विचारका छायाँमा’ भन्दै त्यसलाई फेरि मान्छेको दृष्टि, निर्णय र भ्रान्तिमा जोडिन्छ, यही रूपान्तरण लीला–प्रकृतिको केन्द्रीय बिन्दु हो ।
– एक ठाउँमा ‘हामी पीडित’ दृष्टि छ (समयले डोरी ताने जस्तो),
– अर्को ठाउँमा ‘हामी सह–स्रष्टा’ दृष्टि (हामी पनि निर्णयकर्तै हौं) ।
यही परस्पर विरोधी तर सह–अस्तित्वमान दृष्टिहरू लीला लेखनको ‘बहुल अर्थ’को अभ्यास सरह छन्, जहाँ कुनै अन्तिम अर्थलाई पर्खाल ठड्याइँदैन । समयलाई ‘अनथाक यात्रु’, ‘अविरल बग्ने धार’ जस्ता बिम्बले देखाइएको छ, यस्ता रूपक नेपाली समय–प्रतीक परम्परासँग पनि मेल खान्छन्, जसले कविता सजिलै ग्रहणीय बनाउँछ ।
नैतिक–आध्यात्मिक झुकाव
लीला लेखन पूर्वीय नैतिक दर्शन र विश्वदृष्टिले पनि प्रभावित छ, कर्म, दायित्व, आत्मबोध त्यसका केन्द्रीय चिन्ताहरू हुन् । कविताको अन्तिम भागमा आएको आह्वान–स्वर (‘अब आफ्नो बद्लाव शुरु गर, समयलाई मात्र दोष नदेऊ’ भन्ने स्वर)ले यस्तै नैतिक–आध्यात्मिक आग्रह बोकेको छ, जसले सामान्य सामाजिक ‘उपदेश’भन्दा गहिरो कर्म–दर्शनको रूप धारण गर्छ । समय त फेरि पनि त्यस्तै रहनेछ, तर अब ‘समयसँगको संवाद’ निस्सहाय गुनासोबाट सक्रिय संकल्पमा रूपान्तरित भइसकेको छ, यही कविताको दार्शनिक केन्द्र हो ।
सीमाहरू : लीलाभन्दा बढी नीतिवाद ?
लीला लेखनमा ‘अर्थको अनिश्चितता’ र ‘खुला अन्त्य’ महत्वपूर्ण हुन्छ, धेरै लीला कृतिमा अन्तिम निर्णय पाठककै काँधमा छोडिन्छ ।
– समयलाई बहुरूपी खेलाडी–चरित्र बनाउनु,
– ‘हामी’को दृष्टि फेरफार गर्दै अर्थको बहुलता सिर्जना गर्नु,
– परिवर्तनलाई नियतिवाद मात्र नभई चेतनाको खेल बनाउन खोज्नु– यी पक्षले कविता लीला दृष्टिसँग निकट देखिन्छ ।
इन्द्रबहादुर राई–धरावासीको लीलामा स्थिर सत्यभन्दा ‘भ्रान्तिबोध’ र अनिश्चितता महत्वपूर्ण हुन्छ । कविता भरि ‘के निस्पृह परिवर्तन पनि दोषी छ ?’, ‘समय त हाम्रो पक्षमा हो कि होइन ?’ जस्ता प्रश्नले कुनै अन्तिम निष्कर्ष नदिई पाठकलाई बीचको खाल्डोमा राख्छ, यही खुला, बहुविकल्पीय अर्थ–सम्भावना लीलात्मक शैली हो । लीला लेखनमा पाठकले पनि नयाँ दृष्टि थप्दै पाठलाई निरन्तर पुनर्लेखन गर्छन् । ‘आऊ, सोचौँ—अहिल्यै’ भन्ने आह्वानले कविताको अन्त्य पाठककै काखमा फ्याँक्छ, समय–संवाद अब कवि र समयबीच मात्र नभई पाठक, समाज, इतिहास सबैबीच फैलने ‘खुला लीला’ बन्छ ।
