पुँजी बजार सही दिशातर्फ उन्मुख

२८ श्रावण २०७७, बुधबार ११:५० मा प्रकाशित
  • 884
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
    884
    Shares

केदारनाथ अधिकारी ( केशब )

Advertisement

नेपालमा सेयर बजार सम्बन्धि निरीक्षण तथा सुपेरीबेक्षण नेपाल धितोपत्र बोर्डले गर्दै आएको र यसको स्थापना बि.सं.२०५० साल पौष २९ मा ५८.६५ प्रतिशत नेपाल सरकारको, ३४.६ प्रतिशत नेपाल राष्ट बैंकको, ६.१२ राष्टिय बाणिज्य बैंकको र ब्रोकरको ०.६२ प्रतिशतको संयुक्त लगानी रही चुक्ता पँुजी लगभग अमेरीकी डलर ४.५ मिलियन भई यसले बिभिन्न १० क्षेत्रको २५५ वटा स्टकको शेयर तथा डिबेन्चरको कारोबार ५० ओटा ब्रोकर कम्पनीको माध्यमबाट ४३ ओटा शाखा अन्र्तगत रही गर्दै आएको कुरा त तपाई हामीलाई जानकारी नै रहेको कुरा हो ।

नेपालमा NEPSE Index ले पिङ खेल्दै कहिले ११०० को बिन्दुमा त कहिले १८०० को बिन्दुमा पुग्दै आएको छ । लामो समयसम्म ११०० देखी १२०० को बिन्दुमा स्थिर रहेपनी हालै आएको मौद्रिक नितिको प्रभाब स्वरुप बढेर १५०० छेउ पुगि घट्न थालेको स्थिती रहेको छ । हाम्रो बजारमा बिभिन्न अनलाईन पत्रिका तथा अन्य सामाजिक सन्जालमा सेयर बजार सम्बन्धि गलत, खराब भनम् यात् यसलाई प्रत्यक्ष वा अप्रयक्ष रुपमा असर पार्र्ने ÷गर्ने समाचार बानउने÷बनाई सेयर गर्ने गरी अफवाह फैलाउन केही तत्वहरु सक्रिय रहि आएको तितो यथार्थ तपाई हामी माझ रही आएको छ । यहाँ केही ब्याक्तिले कहिले अनावश्यक कारण देखाई बजार अब बढ्र्ने, दिर्घकालीन उच्च रहने भन्ने त कहिले बजार तल झर्ने भयो, पहिरो जाने भयो, यो त करेक्सन हैन झरेक्सन हो आदि इत्यादि भनि डर देखाई आ–आफ्नो धारणा ब्यक्त गर्ने गरेको पाईन्छ । अनि हामी पनि तिनै ब्याक्तिको ब्याक्तिगत धारणा, सोच तथा बिचारलाई लिएर आफु तरङगित भई तत्काल प्रतिक्रिया जनाउने गरेका छौ ।
यस सन्दर्भमा सम्पूर्ण सेयर बजारले गति लिन्छ भन्ने कुरालाई उदिृत गदै मलाइ केही लेख्न मन लागेको छ जुन बुदाँगतरुपमा यसप्रकार रहेको छ ।

१) नेपालले अबको १५योजना अवधिमा राखेको लक्ष्य अन्र्तगत आफ्नो बिजुली उत्पादन क्षमतालाई १,००० –१,२०० मेघावाट बाट बढाएर करिब ५,००० मेघावाट पुराउने लक्ष्य लिएको छ । जुन पूरा गर्नु सरकार हद सम्मको प्रयास गर्ने छ ।

२) नेपालमा भरखरै आएको मौदिक नितीले उर्जामा आत्मनिर्भरता प्रवद्र्धन गर्न तथा नेपाल सरकारले पन्ध्रौं योजना अवधिमा राखेको ५ हजार मेगावाट जलविद्युत् उत्पादनको लक्ष्यलाई सहयोग पु¥याउन वाणिज्य बैंकहरुले २०८१ असार मसान्तसम्म आफ्नो कुल कर्जा लगानीको न्यूनतम १० प्रतिशत उर्जा क्षेत्रमा लगानी गर्नुपर्ने व्यवस्था मिलाइने छ भनि उल्लेख गरेको छ ।

३) अहिले हामीले गुनगुनाउदै आएको हाईडो मा लगानी बालुवा पानी भन्ने नारा हाईडो मा लागनी भोलीको उज्वल भबिष्यको लागि भन्नेमा परिणत हुने छ । सोच्नुुस् त नेपाल जलस्रोतमा बिश्वमा दोस्रो ठूलो धनी देश त्यसमाथी सरकारको यस्तो योजना, त्यसमाथी बजारमा रहेको यथेष्ट तरलता… सम्भावनालाई नियाल्नुस् । सरकारको जलबिधुत उत्पादन क्षमतालाई बढाउने लक्ष्य साथै वाणिज्य बैंकहरुले त्यसमा सहयोग पु¥याउनु पर्ने छ । यसबाट के बुझ्न सकिन्छ भने नेपालमा अब आउदा दिनमा बिजुली उत्पादन क्षमता बृद्धि आई हाईडो मा लगानी बढ्ने देखिन्छ । जसबाट भबिष्यमा हाइडो क्षेत्रको मुल्यमा बृद्धि आउने छ ।

४) नेपालमा भरखरै आएको मौदिक नीति र यसले बैक तथा बित्तिय संस्था तथा अन्य क्षेत्र तर्फ लिएको उदारीकरण नीतिले गर्दा यसको प्रत्यक्ष असर सेयर बजारमा पर्न जानेछ ।

५) मौद्रिक नीतिले बैक तथा बित्तिय संस्था प्रति लिएको उदारीकरण निति जसअन्र्तगत निम्न केही कुरा हरुलार्ई उदृत गर्न सकिन्छ ।

क) CRR RATIO बैक तथा बित्तियले ३ प्रतिशत कायम गर्नुपर्ने छ । जुन पहलाको भन्दा कम छ । ( यहाँ CRR RATIO भन्नाले Cash Reserve Ratio हो । यसलाई नेपालीमा अनिवार्य नगद मैज्दात अनुपात भनिन्छ । हामीले CRR RATIO भन्नाले बैंकहरुको जम्मा निक्षेप संकलनको माथि उल्लेखित प्रतिशत रकम अनिवार्य नगद मौज्दातका रुपमा नेपाल राष्ट बैकमा राख्नु पर्ने सिमा हो । जसको सिमालाई हालैका मौद्रिक नितिले घटाएको छ । )

ख) SLR RATIO बाणिज्य बैक, बिकास बैक र फईनान्स कम्पनिलाई क्रमश ः १० प्रतिशत, ८ प्रतिशत र ७ प्रतिशत जुन बिगतकै कायम राखिएको छ । ( यहाँ SLR RATIO भन्नाले Statutory Liquidity Ratio हो । यसलाई नेपालीमा बैधानिक तरलता अनुपात भनिन्छ । हामीले SLR RATIO भन्नाले बैंकहरुको जम्मा निक्षेप संकलनको माथि उल्लेखित प्रतिशत रकम अनिवार्य तरल सम्पति जस्तै : cash, government securities and precious metals आदिका रुपमा नेपाल राष्ट बैकमा राख्नु पर्ने सिमा हो । जसको सिमालाई हालैको मौद्रिक नितिले यथावत् राखेको छ । )

ग) CDD RATIO ८० प्रतिशतबाट ८५ प्रतिशत बनाईएको जसबाट बैक तथा बित्तिय संस्थामा तरलताको प्रवाहमा सहजता आउने देखिन्छ । ( यहाँ CDD RATIO भन्नाले credit to core capital plus deposit ratio हो । हामीले CDD RATIO भन्नाले बैंकहरुको जम्मा निक्षेप संकलनको माथि उल्लेखित प्रतिशत रकम कर्जाको रुपमा लगानी गर्ने सिमा हो । जसको सिमालाई हालैका मौद्रिक नितिले बढाएको छ । )

घ) REPO RATE ४.५ प्रतिशतबाट ३.५ प्रतिशत बनाईएको जसबाट बैक तथा बित्तिय संस्थामा तरलताको प्रवाहमा सहजता आउने देखिन्छ । ( यहाँ REPO RATE भन्नाले नेपाल राष्ट बैंकले बजारमा रहेको तरलताका आधारमा बैंकहरुलाई दिने ऋण हो । यो बजारमा रहेको तरलतामा कमी आउदा जारी गरीन्छ । त्यसैगरी बजारमा रहेको तरलतामा बढी आयो भने नेपाल राष्ट्र बैंकले REVERSE REPO जारी गरीन्छ र यसको दर तुलनात्मक रुपमा कम हुन्छ ) जसबाट बैकिङ तरलतामा हुन जाने बृद्धिलाई सजिलै आङ्कलन गर्न सकिन्छ । तरलता ले लगानी योग्य रकममा बृद्धि हुन जान्छ र सेयर बजारमा सकरात्मक असर पर्न जान्छ ।

६) बैक तथा बित्तिय संस्थाले आफ्नो अधिकृत पुजीको अधिकतम ५ प्रतिशत मात्र नाफा आफ्ना सेयर धनिलाई बाड्न पाउने छन् ।जस अन्र्तगत बितरण योग्य नाफाको ३० प्रतिशत नगद लाभांश दिन पाउने भएतापनि आफनो भारित औषत निक्षेप दर अषाढ २०७७ को भन्दा अधिकतम हुनु भएन र बाकि नाफा अन्र्तगतको रकमलाई बोनस सेयर बापत बितरण गरी पुँजी बृद्धिमा जोड दिनु पर्ने हुन्छ ।

हामीले कम्पनी छनोट गर्दा कम्पनिको बिगत ५ बर्ष यताको बोनस दर तथा नगद लाभांस बितरण दरलाई नियाल्नु पर्ने कुरा तपाई हामीलाई जानकारी भएकै कुरा हो । र हामीलाई यो कुरा नि थाहा छ कि हामीले नगद लाभांश दिने कम्पनी भन्दा बोनसका रुपमा सेयर दिने कम्पनी छनोट गर्नु पर्दछ । जुन तुलनात्मकरुमा तपाई हामी लगानीकर्तालाई बढि फाईदा ( नाफा ) दिने हुन्छ ।

७) लघुबित्त बित्तिय संस्थाहरुलाई अब थप सन्चालन ईजाजतमा रोक लगाइएको छ । यीनीहरुले Right Share जारी गर्नमा पनि पाउने छैन्न । बजार बिस्तारमा आक्रमक हुदा त ठिकै हो तर नहुदाको सन्दर्भमा प्रति सेयर आम्दानीमा ह्रास आउने छ । यसबाट कम्पनीहरुले लगानीकर्तालाई Right Share को भारी बोकाउन पाउने छैन । बजारमा रहेका सिमित लघुबित्त बित्तिय संस्थाहरुले उच्च प्रतिफल कमाउने छन । यसबाट लघुबित्त बित्तिय संस्थाहरुका लगानीकर्ताहरुले अब आउदा दिनमा उच्चतम प्रतिफल पाउने छन भनि आशा गर्न सकिन्छ ।

८) बैंक तथा बित्तिय संस्थाहरुलाई क्रस होल्डिका आधारमा मर्जरमा जानुपर्ने  नेपाल राष्ट बैंकले दबाब दिई रहेको अवस्था छ । यसबाट बैंक तथा बित्तिय संस्थाहरुको संङख्यामा कमि आइ अस्वस्थ प्रतिस्पर्धा नहुने र नाफामा बृद्धि आउने देखिन्छ । यसरी बैंक तथा बित्तिय संस्थाहरुको संङख्यामा कमि आउदा अस्वस्थ प्रतिस्पर्धामा कमी आउने छ । फलस्वरुप बैंक तथा बित्तिय संस्थाहरुको नाफामा बृद्धि आउने देखिन्छ । बजारमा रहने सिमित बैंक तथा बित्तिय संस्थाहरुका लगानीकर्ताले उच्च दरमा कम्पनीले आर्जन गरेको नाफा पाउने छन ।

९) विस्वब्यापीरुपमा फैलिएको कोरोना भाईरस COVID19 का कारण नेपालमा असर परेका क्षेत्रलाई सहयोग तथा राहत घोषण गरीएको छ । जसलाई अति प्रभाबित, मध्यम प्रभाबित र कम प्रभाबित क्षेत्र गरी बिभाजन गरीएको छ । यसबाट नि प्रभाबित क्षेत्र अब आउने निकट भबिष्यमै तङग्रिने (उठ्ने) देखिन्छ । जसअनर्तगत होटल रेष्टुरा, टुरिजम ब्यवसायी आदि पर्दछन ।

१०) शेयर धितो राखी प्रदान हुने मार्जिन प्रकृतिको कर्जाको लागि कर्जा सुरक्षण मूल्य अनुपात विद्यमान ६५ प्रतिशतबाट बढाई सम्बन्धित वित्तीय संस्थाले मूल्याङ्कन गरी ७० प्रतिशतसम्म प्रदान गर्न सक्ने व्यवस्था मिलाइने छ ।

११) शेयर धितोमा प्रदान हुने मार्जिन प्रकृतिको कर्जा प्रवाहमा शेयरको मूल्याङ्कन गर्दा विद्यमान १८० दिनको अन्तिम मूल्यको औषत मूल्य वा शेयरको प्रचलित बजार मूल्यमध्ये जुन कम छ त्यसैको आधारमा गर्नु पर्ने व्यवस्थालाई परिवर्तन गरी १२० दिन कायम गरिएको छ । यसबाट के बुझ्न सकिन्छ भने, बैंकमा यथेष्ट तरलता रहेको अवस्था रहेको र मार्जिन प्रकृतिको कर्जाको सिमा बढाईएको हुनाले सेयर धितो राखेर लगानीकर्ताले पुन सेयर खरिद गर्दछन । यसबाट सेयर कारोबारमा अब आउने दिनमा पक्का बृद्धि हुनेछ भनि अनुमान गर्न सकिन्छ ।

१२) बिस्वब्यापीरुपमा फैलिएको कोरोना भाईरस COVID19 का कारण नेपालमा अब आउने दिनमा निम्न कुराहरु हुनेछन् भनि प्रक्षेपण गर्न सकिन्छ ।
क) आर्थिक बृदिदरमा कमी आउने देखिन्छ ।
ख) औद्योगिक बिकासको बृदिदर करिब १० देखी १५ प्रतिशतले ह्रास आउेने देखिन्छ ।
ग) यसको असर जग्गा जमिन तथा आवसिय क्षेत्रमा समेत पर्ने देखिन्छ । यस क्षेत्रमा पनि करिब १० देखि १५ प्रतिशत सम्म ह्रास आउने देखिन्छ ।

फलस्वरुप यसको असर बैक तथा बित्तिय क्षेत्रमा पर्ने देखिन्छ । बैक तथा बित्तिय क्षेत्रमा कर्जाको तरलतामा बृृदि आउने देखिन्छ । बजारमा रहेको यथेष्ट तरलाले गर्दा निक्षेपको ब्याजदरमा कमि आउने र कोषको खरिद रकम दरमा कमि Cost of Fund तथा बेस रेट Base Rate मा कमि आई कर्जाको ब्याजदरमा कमि आउने देखिन्छ । यसको सकरात्मक असर सिधा सेयर बजारमा पर्न जान्छ ।
न्युन आर्थिक बृदिदर, औद्योगिक बिकासमा ह्रास र जग्गा जमिन तथा आवसिय क्षेत्रमा रहेको खरिद बिक्रीमा आउने ह्रासले गर्दा बैक तथा बित्तिय क्षेत्रले लगानी गर्र्ने क्षेत्रमा संकुचन आउछ । जसकारण सेयर बजारमा बैक तथा बित्तिय क्षेत्रमा रहेको यथेष्ट रकम जानेछ ।

१३) सी आई टी को स्टक डिलर CIT Stock Delaer दर्ता प्रक्रियामा गई निकट भबिष्यमा नै सन्चालनमा आउन लागेको छ । जससंग करिब १० अर्बको पुँजी रहने छ । यसको प्रमुख उदेश्य शेयर बजारमा प्रबेश गरी बिभिन्न कम्पनिका सेयर, डिबेन्चर तथा पुँजी कोषमा लगानी गर्दै खरिद बिक्रि गर्नु रहेको छ र यो योजना अनुरुप नै सबै कुरा तयारी पुगे यही साउन महिनामा बाट सन्चालनमा आउने छ ।

१४) मिति २०७३/०७/०३ गते दर्ता भई आक्रमक रुपमा देशका निर्माणाधिन तथा बिकासात्मक कार्यमा लगानी गर्न भर्खरै करिब ३३ करोड ९८ लाख मुल्य बराबरको प्राथमिक सेयर निष्कासन गरेको NRN Nepal Infrastructure and Development Ltd. जसको लगानीबाट सेयर बजारको सकरात्मक बृदिको सजिलै आंकलन गर्न सकिन्छ ।

१५) नेपालकै ईतिहासमा पहिलो पटक सबैभन्दा ठुलो प्रथमिक सेयर निष्कासन गर्न गईरहेको Infrastructure Development Bank जसको प्रथमिक सेयर [IPO] जारी पछिको चुक्ता पुँजी २० अर्ब हुने छ । जसबाट लगनी योग्य रकममा बृद्धि आउने कुरामा कुनै दुई मत नै रहेको छैन । जसको उदेश्य पनि देशका निर्माणाधिन तथा बिकासात्मक कार्यमा लगानी गर्नु रहेको छ । यसरी बिभिन्न कम्पनीले पुँजी निर्माण गरी बजारमा लागनी योग्य रकमको सिर्जना गर्नु/हुनु भनेको सेयर बजारमा चमक आउनु हो ।

१६) उता बैंकलाई ब्रोकर लाईसेन्स दिने पक्रिया नि अगाडि बढेको छ । यसबाट बजारको दायरा बढ्छ । सेयर बजार सबैको पहुँचमा पुग्ने छ । सेयर बजारमा नयाँ लगानीकर्ता थपीने छन् । जसबाट निकट भबिष्यमा नै सेयर कारोबर रकममा बढोत्तरी हुने र समग्र सेयर बजारमा चमक आउने छ ।

१७) बिस्वब्यापीरुपमा फैलिएको कोरोना भाईरसको उपचारर्थ भ्याक्सिन बनाउन हरकोही राष्ट प्रयासरत रहेको स्थिती छ । भरखरै रुस देशले कोरोना भाईरसको उपचारर्थ भ्याक्सिन बनिएको छ भनि जानकार गराएको छ । र यसको प्रयोग रुसका राष्टपती पुटिनद्वारा आफ्नो छोरीलाई प्रयोग गरीएको भनि बिभिन्न पत्रिका तथा टेलिभिजनबाट जानकारी आएको छ । यसबाट कोरोना भाईरसका कारण देखाई बजार घटाउने ब्याक्ति केही लिष्क्रय हुने देखिन्छ । हाल नेपालमा बजार नबढ्नुमा यो भाइरस पनि एक बाधक रहेको स्थिती रहको छ । र यसको कुशल प्रयोग भई बिशवब्यापी रुपमा फैलिएको कोरोना भईरसले निम्ताएको समस्या निराकण हुने छ भनि रुसले दाबी समेत गरेको स्थिती रहेको छ ।

१८) बिशवब्यापी रुपमा फैलिएको कोरोना भईरसलाई नियन्त्रण गर्न नेपालले अब आउदा दिनमा देश ब्यापीरुपमा लकडाउन गर्ने छैन । र गर्नै परे संक्रमित ब्याक्तिको संङख्याको आधारमा स्थानिय तहबाट गर्ने छ । जसबाट यो प्रष्ट हुन्छ कि अब आउदा दिनमा देशको अर्थतन्त्रमा जसरी पहिलाको ३ महिना बन्दादन्दि गर्दा असर परेको थियो त्यसको तुलना मा कम पर्ने छ र अर्थतन्त्र बिस्तारै सुदृढ हुदै जाने छ ।

अन्तमा सेयर बजारमा जोखिम र अवसर दुबै हुन्छ । यी सम्पूर्ण कार्य, निति तथा योजनाले सेयर बजारमा उछाल ल्याउने कुरामा कुनै दुई मत रहेको छैन तसर्थ कम्पनि बिश्लेषणका लागि उपयुक्त उपाय अपनाई आजैबाट लगानी बिविधीकरण नितिका साथ लागनी गर्नुस । राम्रा बित्तिय सुचक भएका कम्पनिहरु छानेर लगानी गर्नुहोस्। जसमा अल्पकालिन तथा दिर्घकालिन दुबै दृष्टिकोण समाबेश गरीएको होस । जसबाट पुँजी बजारमा हुने दैनिक उतार चढाब बाट अत्तिनु पर्ने अवस्था आउने छैन । अब नेपालको सेयर बजारले दिर्घकालिन सम्मका लागि उचाईको गति लिदैछ ।

सावधानी : यो भनाई मेरो ब्याक्तीगत बिचार तथा अध्ययनमा आधारीत छ । यस भनाईमा लागी कसैको सम्पत्ती नोक्सान भएमा त्यसको जिम्मेवारी हुने छैन । तसर्थ सल्लाह सबैको लिनुहोस् र स्वयम् बिबेक पु¥याएर निर्णय गरी लगानी गर्नुहोस् ।

लेखक : बैंक तथा वित्तिय संस्थामा आवद्ध छन् ।

 

प्रतिकृया व्यक्त गर्नुहोस् ।

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here