नेत्र विक्रम बिमली ।
नेपाली समाजमा असार शुक्ल प्रतिपदादेखि भाद्र कृष्ण औंसीसम्मको समय विशेष धार्मिक मान्यतासहित मनाइन्छ। यसै अवधिमा पर्ने भाद्र कृष्ण औंसीलाई कुशेऔंशी भनिन्छ। यस दिनलाई विशेषगरी बाबुको मुख हेर्ने दिन भनेर पनि चिनिन्छ। नेपाल लगायत हिन्दू समुदायमा यो पर्व अत्यन्त श्रद्धा, भक्ति र संस्कारसहित मनाउने परम्परा रहिआएको छ।
कुशेऔंशीको धार्मिक पृष्ठभूमि
वैदिक सनातन संस्कृतिअनुसार कुश (पवित्र दूबोजस्तै हरियो बोट) लाई अत्यन्त धार्मिक महत्व दिइन्छ। यो दिन ब्राह्मण पुरोहित वा घरको जेठो सदस्यले विधिपूर्वक भुइँमा पवित्र स्थान बनाएर कुश स्थापन गर्छन्। कुशलाई भगवान विष्णुको प्रतीक मानिन्छ र यसलाई घरमा राख्दा अशुद्धता टर्छ, धार्मिक कार्य शुद्ध हुन्छन् भन्ने विश्वास छ। त्यसैले यस दिनलाई कुशेऔंशी भनिन्छ।
कुश स्थापन गरेपछि नै पितृ कार्य, श्राद्ध, तर्पण तथा धार्मिक अनुष्ठान आरम्भ गर्ने परम्परा हुन्छ। विशेषगरी भाद्र कृष्ण औंसीपछि आउने पितृपक्ष को सुरुवात यही दिनसँग जोडिएको छ। यसरी कुशेऔंशी पितृ श्राद्धसँग प्रत्यक्ष सम्बन्धित पर्व पनि हो।
बाबुको मुख हेर्ने दिनको महत्व
यसै दिनलाई नेपाली समाजले बाबुको मुख हेर्ने दिनका रूपमा विशेष अर्थ दिएको छ। आमाको मुखहेर्ने दिन (मातातीर्थ औंसी) जस्तै, बाबुलाई सम्झने, भेट्ने र सम्मान गर्ने दिनको रूपमा कुशेऔंशी मनाइन्छ।
जसको बाबु जीवित छन्, तिनीहरूले बाबुलाई भेटेर सम्मानस्वरूप मिठा परिकार, कपडा वा अन्य सामग्री अर्पण गर्ने परम्परा छ। यस दिन बाबुको आशिर्वाद ग्रहण गरेपछि सन्तानको आयु, शिक्षा र जीवनमा प्रगति हुने विश्वास गरिएको छ।
जसका बाबु दिवंगत भइसकेका छन्, उनीहरूले पवित्र नदी, तलाउ वा तीर्थस्थलमा गएर पितृको नाममा दान–पुण्य गर्ने र तर्पण गर्ने परम्परा रहेको छ। यसरी दिवंगत बाबुलाई सम्झेर श्रद्धा अर्पण गर्ने संस्कारले सन्तानलाई पितृ ऋण तिर्ने अवसर प्रदान गर्छ।
सामाजिक र सांस्कृतिक महत्व
कुशेऔंशीले बाबुप्रति सन्तानको कर्तव्यबोध र श्रद्धा जागृत गराउँछ। नेपाली समाजमा बुबा परिवारका प्रमुख अभिभावक, गुरु र पालकका रूपमा मानिन्छन्। बुबाको अनुशासन, शिक्षाले सन्तानको जीवनलाई दिशा दिन्छ भन्ने मान्यता छ। त्यसैले यो दिन बुबालाई सम्झनु, भेट्नु वा श्रद्धा अर्पण गर्नु केवल धार्मिक होइन, नैतिक कर्तव्यको पनि प्रतीक हो।
यसबाहेक यो पर्व परिवारमा मेलमिलाप, आत्मीयता र संस्कार जोड्ने अवसर पनि हो। बाबुआमाको सम्मान गर्न सन्तानलाई प्रेरित गर्ने यस्ता पर्वहरूले समाजमा पारिवारिक एकता र धार्मिक मूल्यमान्यतालाई बल दिन्छन्।
निष्कर्ष
यसरी कुशेऔंशी वा बाबुको मुख हेर्ने दिन धार्मिक, सांस्कृतिक र सामाजिक दृष्टिले अति महत्वपूर्ण पर्व हो। यस दिन बाबुप्रति आदर, कृतज्ञता र सम्झना व्यक्त गरिन्छ भने पितृप्रति श्रद्धा अर्पण गरेर आत्मिक शान्ति खोजिन्छ। पवित्र कुश स्थापना गरेर धार्मिक कर्मलाई शुद्ध र प्रभावकारी बनाइन्छ। नेपाली समाजमा बाबुको भूमिकालाई उच्च सम्मान दिने र सन्तानलाई संस्कारित बनाउने सन्देश दिने यो दिन हरेक वर्ष भाद्र कृष्ण औंसीका दिन श्रद्धा, भक्तिभाव र आत्मीयतासहित मनाइन्छ।
