आजको यो ऐतिहासिक दिन कात्तिक २५ गते नेपालभरका किरात समुदाय तथा सम्पूर्ण धर्मप्रेमी नेपालीहरूले श्रद्धा र गर्वका साथ सम्झिरहेका छन्— धर्म, सत्य र प्रकृति प्रेमका प्रतीक महागुरु फाल्गुनन्द लिङ्देन । उनले नेपालको पूर्वीय लिम्बुवान भू–भागमा जन्म लिएर न केबल किरात समाजको मौलिक धर्म, संस्कृति र सभ्यतालाई पुनर्जीवित गरे, तर सम्पूर्ण नेपाली पहिचानलाई नै आत्मज्ञान र आध्यात्मिक एकताको प्रकाशले उज्यालो बनाइदिए ।
वि.सं. १९४२ साल कात्तिक २५ गते इलाम जिल्लाको माङसेबुङमा जन्मेका फाल्गुनन्द लिङ्देनको जीवन गाथा केबल किरात समाजको इतिहास होइन, यो नेपालकै सांस्कृतिक चेतनाको पुनर्जन्म हो । आज जब हामी आधुनिकताको नाममा आफ्नै मूल्य र परम्परासँग टाढा हुँदैछौं, महागुरुको दर्शन झन् प्रासङ्गिक, झन् आवश्यक बनेको छ ।
धार्मिक पुनर्जागरणका प्रवर्तक
फाल्गुनन्दको समयको सामाजिक परिदृश्य हेर्ने हो भने त्यो अन्धविश्वास, जातीय विभेद र बाह्य प्रदर्शनमा फसेको युग थियो । कथित धर्मका नाममा पशुबलि, तान्त्रिक रीतिरिवाज र अनावश्यक कर्मकाण्डले समाजमा अशान्ति ल्याइरहेका थिए । यही अवस्थाले उनलाई गहिरो रूपमा छोयो ।
उनी भन्थे– ‘साँचो धर्म आत्मशुद्धि र प्रकृतिको सम्मानमा निहित छ, बलिदान र भयमा होइन ।’ त्यसपछि उनले आफ्नो जीवन किरात धर्मको पुनःजागरणमा समर्पित गरे । किरातको मौलिक दर्शन– ‘युङ, माङ र नेम’ अर्थात् सत्य, शक्ति र सदाचारलाई उनले पुनः परिभाषित गर्दै आधुनिक युगसँग जोडे । उनले धर्मलाई व्यवहारिक बनाउँदै जनजीवनसँग जोड्ने काम गरे ।
‘माङ्हिम’– धर्म, एकता र आत्मज्ञानको केन्द्र
महागुरु फाल्गुनानन्दले किरात धर्मलाई संस्थागत स्वरूप दिने महान कार्य गरे । उनले किरात भाषामा ‘माङ्हिम’ नामका पूजा स्थलहरू निर्माण गरे । ‘मान’ अर्थात् आत्मा, र ‘घिम’ अर्थात् घर । त्यसैले, मान्घिम भनेको ‘आत्माको घर’ हो, जहाँ आत्मज्ञान, शुद्धता र एकता सिकाइन्छ । यस्ता माङहिमहरूमा उनले सत्य, अहिंसा, करुणा र श्रमको पूजा गर्न सिखाए । उनका अनुयायीहरू केबल पूजा गर्ने होइन, जीवनका सबै पक्षमा धर्मको अभ्यास गर्न प्रेरित भए ।
उनले भनेका थिए– ‘धर्म केबल मन्दिरमा होइन, हरेक काममा हुन्छ, सत्यसँग बोल्न, मेहनत गर्न र अरूको भलो गर्न सक्नेमा नै भगवान् बस्छ ।’
यसरी मान्घिमहरूले धर्मलाई व्यवहारमा रूपान्तरण गरे– त्यो शिक्षा, नैतिकता र समुदायबीचको एकताको केन्द्र बन्यो ।
सामाजिक सुधारका अग्रदूत
महागुरुको योगदान केवल धार्मिक क्षेत्रमा सीमित रहेन । उनी सामाजिक सुधारकका रूपमा पनि अग्रपङ्क्तिमा रहे । त्यस युगमा समाजमा प्रचलित विभिन्न दुर्गुण– मद्यपान, पशुबलि, जातीय भेदभाव, असमानता, महिलामाथिको अन्यायबिरुद्ध उनले आवाज उठाए ।
उनी भन्थे– ‘जो धर्मको नाममा हिंसा गर्छ, ऊ अधर्म गर्छ ।’ उनले महिलाको सम्मान, श्रमको मूल्य, शिक्षाको महत्व र स्वावलम्बनको सन्देश दिए । उनको धर्म केवल पूजा र मन्त्रमा सीमित थिएन, त्यो व्यवहार र जिम्मेवारीमा निहित थियो ।
फाल्गुनानन्दले सिकाए–
– ईमानदार श्रम गर्नु नै पूजा हो ।
– पशुबलि होइन, करुणा नै धर्मको सार हो ।
– प्रकृति र मानवबीचको सन्तुलन नै शान्तिको आधार हो ।
यी शिक्षाहरूले केबल किरात समुदाय होइन, सम्पूर्ण नेपाली समाजलाई नैतिकताको नयाँ दिशा देखाए ।
किरात पहिचान र राष्ट्रिय एकता
किरात सभ्यता नेपालको आदिम सभ्यतामध्ये एक हो, तर लामो समयसम्म इतिहासको अँध्यारो कुनामा हराइरहेको थियो । फाल्गुनानन्द लिङ्देनले त्यही पहिचानलाई पुनः प्रकाशित गरे । उनले किरात धर्म, भाषा, पोशाक र परम्परालाई गर्वको विषय बनाए । उनका उपदेशहरू केवल एक समुदायको हितका लागि थिएनन् ।
उनले बारम्बार भने– ‘जात, धर्म र भाषा भिन्न हुन सक्छन्, तर मानवता सबैको साझा धर्म हो ।’ यस दृष्टिले उनले नेपालको सामाजिक एकता र धार्मिक सहिष्णुतामा अमूल्य योगदान दिए । उनको सोचले ‘विविधतामा एकता’ भन्ने नेपालको मूल आत्मालाई व्यवहारिक आधार दियो ।
लेखन, हस्त अभिलेख र शिक्षाको योगदान
महागुरु केबल मौखिक उपदेशक थिएनन्, उनी लेखक र चिन्तक पनि थिए । उनले किरात भाषामा अनेकौं हस्त अभिलेख र धार्मिक सूत्रहरू लेखे । त्यो केबल धर्मग्रन्थ होइन, किरात सभ्यताको दस्तावेज पनि हो । आज ती लेखहरू किरात अध्ययन र नेपाल अध्ययनका लागि महत्वपूर्ण स्रोत बनेका छन् ।
उनका विचारहरू आजका मानव अधिकार, पर्यावरण संरक्षण र सहअस्तित्वका सिद्धान्तहरूसँग गहिरो मेल खान्छन् । उनले सिकाएका ‘सत्य, करुणा र श्रम’का तीन मूल आधार नै आधुनिक लोकतान्त्रिक मूल्यहरूको मूल मर्म हो ।
देहावसान र राष्ट्रिय विभूतिको सम्मान
फाल्गुनानन्द लिङ्देनले आफ्नो सम्पूर्ण जीवन धर्म, सत्य र समाजसेवामा अर्पण गरे । उनको देहावसान सन् १९४९ (वि.सं. २००६) मा भयो । तर, उनको विचार र दर्शन आज पनि जीवित छन् ।
नेपाल सरकारले वि.सं. २०५६ सालमा उनलाई ‘राष्ट्रिय विभूति’को उपाधि प्रदान गरेको छ । यो उपाधि केवल एउटा व्यक्ति वा समुदायको होइन, नेपालकै धार्मिक–सांस्कृतिक आत्माको मान्यता हो । आज प्रत्येक वर्ष कार्तिक २५ गते देशभर उनका नाममा विशेष कार्यक्रमहरू आयोजना गरिन्छन् । माङहिमहरूमा दीप प्रज्वलन, सांस्कृतिक नृत्य, उपदेश वाचन र सामुहिक प्रार्थना गरिन्छ । यसरी राष्ट्रले उनलाई सम्झनु भनेको, आफ्ना मूल्य र पहिचानलाई सम्झनु हो ।
आजको सन्दर्भमा फाल्गुनन्दको दर्शन
आज हामी आधुनिकताको बगमा छौं । प्रविधि अगाडि बढेको छ, तर मानवता कहिलेकाहीँ पछाडि परेको अनुभूति हुन्छ । धर्मलाई राजनीति र प्रदर्शनसँग जोड्ने प्रवृत्ति बढ्दो छ, जबकि महागुरुले धर्मलाई आचरण र आत्मसंयमसँग जोड्न सिकाएका थिए ।
उनका विचार आज पनि दिशानिर्देशक छन्–
– जब धर्मले विभाजन ल्याउँछ, त्यो अधर्म हुन्छ ।
– जब प्रकृतिलाई नष्ट गरिन्छ, त्यो पाप हुन्छ ।
– जब श्रमको सम्मान गरिँदैन, त्यो अन्याय हुन्छ ।
उनको दर्शनमा पर्यावरण, समानता र सामाजिक न्यायका बीज निहित छन् । त्यसैले फाल्गुनन्दको शिक्षालाई आधुनिक नेपालको मूल्य–संविधानमा रूपान्तरण गर्नु आजको पुस्ताको जिम्मेवारी हो ।
महागुरु फाल्गुनन्द लिङ्देन नेपाली समाजका यस्ता महान आत्मा हुन् जसले गुम्न लागेको धर्म, संस्कृति र चेतनालाई पुनःजीवन दिए । उनी केबल किरातका गुरु होइनन्, सम्पूर्ण मानवताका शिक्षक हुन् । उनले धर्मलाई मानवतासँग, संस्कृति लाई आत्मगौरवसँग र राष्ट्रलाई आध्यात्मिक एकतासँग जोडे ।
आजको दिन, कात्तिक २५ उनको जन्मदिवस । केबल सम्झनाको दिन होइन, यो पुनः प्रतिबद्धताको दिन हो । हामी सबैले आज प्रतिज्ञा गर्नुपर्छ । उनले देखाएको सत्य, श्रम र करुणाको बाटोमा हिँड्ने, आफ्नो धर्मलाई प्रदर्शन होइन, आचरणमा रूपान्तरण गर्ने ।
किरातका महागुरु राष्ट्र विभूति फाल्गुनन्द लिङ्देनले देखाएको प्रकाशले हाम्रो समाजलाई अझ न्यायपूर्ण, समानतामूलक र आत्मनिर्भर बनोस् । यही हो आजको सन्देश, यही हो सम्पादकीयको सार । ‘धर्म भनेको सत्यमा अडिनु हो, करुणामा बाँडिनु हो र प्रकृतिसँग बाँच्न जान्नु हो ।’ –महागुरु फाल्गुनन्द लिङ्देन । आजको दिन, हामी सबै नेपालीका लागि स्मरण र आत्मपरीक्षणको दिन हो । हाम्रो धर्म, संस्कृति र मानवता जोगाउने प्रतिज्ञा गर्न फाल्गुनन्दको प्रकाशमा फर्किने दिन ।
