रत्नबहादुर बस्नेत,
आसुरी शक्तिमाथि दैवीशक्तिको विजयको प्रतिकको रुपमा मनाइने हिन्दूहरुको महान चाड दशैंमा नवरात्रभर अर्थात् घटस्थापनादेखि नवमीसम्म शक्तिस्वरुपिणी देवी दुर्गाको विशेष पूजा–अर्चना आराधना गरी दशमीका दिन मान्यजनको हातबाट रातो टिका र जमरा भगवतीको प्रसाद स्वरुप ग्रहण गर्ने परम्परा छ ।
नवरात्रको घटस्थापनादेखि नवमीसम्म नौ दिन देवी दुर्गाका अलग–अलग स्वरुपको पूजा आराधना गरिने विधिविधान शास्त्रादिमा उल्लेख भएको पाइन्छ । यिनै नवरात्रको नौ दिन पूजा गरिने भगवती दुर्गाका नौ रुपको समूहलाई नवदुर्गा भनिन्छ ।
आश्विन शुक्ल प्रतिपदादेखि नवमीसम्म शक्तिको प्राप्ति र वृद्धिका लागि समर्पित भई शुद्धभावले श्रद्धापूर्वक महाकाली, महालक्ष्मी र महासरस्वती लगायत नवदुर्गाको विशेष पूजाआराधना गर्नु अत्यावश्यक छ । यहाँ उनै आद्यशक्ति जगन्माता नवदुर्गाका नौ रुप र तिनका विशेषताबारे चिनारी प्रस्तुत गरिन्छ ।
शैलपुत्री
नवरात्रको पहिलो दिन प्रतिपदा हो । यस दिन पूजा गरिने देवीको नाम शैलपुत्री हो । शैलपुत्री हिमालय पर्वतकी पुत्री हुन्, यद्यपि उनी सबकी अधिश्वरी हुन् । हिमालय पर्वतको तपस्या र प्रार्थनाद्वारा प्रशन्न भएर पुत्रीरुपमा प्रकट भएकी हुन् । नवदुर्गा स्वरुप यी देवीले मस्तकमा अर्ध चन्द्रमा धारण गरेकी छन् । जसको बाहन बृषभ छ र हातमा त्रिशुल ग्रहण गरेकी छन् । यी देवी भगवान् शिवकी परम प्रिया मानिन्छिन् । जसको श्रद्धापूर्ण उपासनाबाट मनोवाञ्छित लाभ हुने विश्वास गरिन्छ ।
ब्रम्हचारिणी
नवरात्रको दोस्रो दिन ब्रम्हचारिणी नाम गरेकी देवीको पूजा गरिन्छ । यिनले आफ्ना दुई करमा कमण्डलु र अक्षमाला धारण गरेकी छन् । सतीदेवीले पार्वती रुप धारण गरेपछि पुनः महादेवलाई प्राप्त गर्न तपस्या गरेकीले उनको नाम ब्रह्मचारिणी रहेको हो । नवदुर्गारुपी ब्रह्मचारिणी देवीको उपासनाबाट विशेष गरेर ब्रह्मज्ञान प्राप्त हुने शास्त्रमा उल्लेख छ ।
चन्द्रघण्टा
चन्द्रघण्टा नामले प्रशिद्ध दुर्गा भगवती सिंहमा सवार छिन् र अनेक हातहतियारहरुले सुसज्जित छिन् । मस्तकमा चन्द्रमा भएको र उनको हातबाट दैत्यहरु सबैभन्दा त्रस्त भएकोले उनको नाम चन्द्रघण्टा (चन्द्रमा भएको घण्टा धारण गरेकी) रहन गएको हो । नवदुर्गाको तेस्रो रुप वा नवरात्रको तेस्रो दिन गरिने उनको पूजा आराधनाबाट आत्मिक रुपमा परिवर्तन आई नवीन अनुभूतिका साथ दिव्य र इच्छित वस्तु प्राप्त हुने गर्दछ ।
कुष्माण्डा
सूर्यको झैं तेज भएकी आठ हात भएकी, रगतले भरिएका दुई कलश धारण गरेकी देवी कुष्माण्डा भगवतीको पूजा गर्नाले अशुभ हटी शुभ प्राप्त हुने गर्दछ । नवरात्रको चौथो दिन उनको पूजा गरिन्छ । उनको अट्टहासमा ब्रह्माण्डको उत्पति र विनाश गर्ने शक्ति भएकाले यी देवीलाई कुष्माण्डा भनिएको हो । यसै दिन कामाक्षी भगवतीको पनि पूजा गरिन्छ ।
स्कन्दमाता
नवदुर्गाको पाँचौ स्वरुप मानिने स्कन्दमाताको पूजा पञ्चमीका दिन गरिन्छ । सिंहमाथि विराजमान भएकी, हातमा कमल धारण गरेकी नवदुर्गाको पाँचौ स्वरुप देवीको नाम स्कन्दमाता हो । नवरात्रको पञ्चमीको दिन पूजा गर्नाले कल्याण प्राप्त हुने यी देवी स्कन्दकुमारकी माता हुन् । स्कन्दमाताको आराधनाले भक्तजनका लौकिक, पारलौकिक सबै चाहना पूरा हुने जनविश्वास छ ।
कात्यायनी
नवरात्रको छैटौं दिन पूजा गरिने भगवती नवदुर्गाको नौ रुपमध्ये एक हो– कात्यायनी । महर्षि कात्यायनको तपस्याबाट प्रभावित भई भगवतीले उनको पुत्रीको रुपमा जन्म लिएकीले यी देवीको नाम कात्यायनी रहन गएको हो । चार भूजा भएकी सिंहबाहिनी उनमा ब्रह्मा, विष्णु र शिवको तेजोराशी थियो । महिषासुरलाई वध गरेकीले यिनलाई महिषासुरमर्दिनी पनि भनिन्छ ।
कालरात्री
कृष्ण वर्णकी भयंकर स्वरुप देवी कालरात्रीको पूजा नवरात्रको सातौं दिन गरिन्छ । नकरात्मक ऊर्जा विनाश गर्ने देवीको तीन नेत्र, चार भूजा रहेको छ । यिन वाहन गधा हो । सबलाई मार्ने कालको पनि रात्रि (विनासिका) भएकीले कालरात्री भनिएको हो ।
महागौरी
चार हात, बृषभ वाहन भएकी नवदुर्गा भगवतीको आठौं स्वरुप मानिने महागौरीको पूजा महाअष्टमीका दिन गरिन्छ । उनले तपस्याद्वारा महान् गौरवर्ण प्राप्त गरेकी थिइन् । त्यसैले उनी महागौरी कहलाइन् । भगवान् शिवकी प्रिया यिनलाई सेतो रङ मन पर्छ । श्वेत वस्त्र धारण गरेकी यिनको पूजा आराधना गर्नाले भक्ति, सुख तथा आनन्द प्राप्त हुन्छ ।
सिद्धिदात्री
नवरात्रको नवौ तथा अन्तिम दिन पूजा–अर्चना गरिने देवी सिद्धिदात्री नामले प्रशिद्ध छिन् । जसको आराधनाबाट सबै प्रकारका सिद्धि प्राप्त हुने भएकाले यिनलाई सिद्धिदात्री भनिन्छ । सिद्धि अर्थात् मोक्ष दिनेवाली भएकीले सिद्धिदात्री भनिएको हो । सिद्धपुरुषद्वारा आराधना गरिएकी देवीको भक्तिभाव पूजाबाट अणिमा, महिमा, गरिमा, लघिमा, प्राप्ति, प्राकाम्य, इशित्ध, वशित्व अष्टसिद्धि प्रदान गर्ने देवी सबै मनोभावना पूर्ण गर्ने शक्ति मानिछ ।
